Shri Guru Charitra Adhyay 16 – श्री गुरुचरित्र अध्याय सोलह

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

विनवी शिष्य नामांकित । सिद्धासी असे पुसत ।
सांगा स्वामी वृतांत । गुरुचरित्र विस्तारुनि ॥ १ ॥

शिष्य समस्त गेले यात्रेसी । राहिले कोण गुरुपाशीं ।
पुढें कथा वर्तली कैसी । विस्तारावें दातारा ॥ २ ॥

ऐकोनि शिष्याची वाणी । संतोषी झाले सिद्ध मुनि ।
धन्य धन्य शिष्या शिरोमणि । गुरुभक्ता नामधारका ॥ ३ ॥

अविद्यामायासुषुप्तींत । निजले होतें माझे चित्त ।
तुजकरितां जाहले चेत । ज्ञानज्योति-उदय मज ॥ ४ ॥

तूंचि माझा प्राणसखा । ऐक शिष्या नामधारका ।
तुजकरितां जोडलों सुखा । गुरुचरित्र आठवलें ॥ ५ ॥

अज्ञानतिमिरउष्णांत । पीडोनि आलों कष्टत ।
सुधामृतसागरांत । तुवां मातें लोटिलें ॥ ६ ॥

तुवां केले उपकारासी । संतुष्ट झालो मानसीं ।
पुत्रपौत्रीं तूं नांदसी । दैन्य नाहीं तुझे घरीं ॥ ७ ॥

गुरुकृपेचा तूं बाळक । तुज मानिती सकळ लोक ।
संदेह न करी घे भाक । अष्टैश्र्वर्ये नांदसी ॥ ८ ॥

गुरुचरित्रकामधेनु । सांगेन तुज विस्तारुनु ।
श्रीगुरु राहिले गौप्ये होऊन । वैजनाथसंनिधेसी ॥ ९ ॥

समस्त शिष्य तीर्थेसी । स्वामीनिरोपें गेले परियेसीं ।
होतों आपण गुरुपाशी । सेवा करीत अनुक्रमे ॥ १० ॥

संवत्सर एक तया स्थानीं । होते गौप्य श्रीगुरु मुनि ।
अंबा आरोग्यभवानी । स्थान बरवें मनोहर ॥ ११ ॥

असतां तेथे वर्तमानी । आला ब्राह्मण एक मुनि ।
श्रीगुरुतें देखोनि । नमन करी भक्तिभावें ॥ १२ ॥

माथा ठेवूनि चरणांवरी । स्तोत्र करी परोपरी ।
स्वामी मातें तारीं तारीं । अज्ञानसागरी बुडालो ॥ १३ ॥

तप करितों बहु दिवस । स्थिर नव्हे गा मानस ।
याचि कारणें ज्ञानास । न दिसे मार्ग आपणातें ॥ १४ ॥

ज्ञानाविणें तापसा । वृथा होती सायास ।
तुम्हां देखतां मानसा । हर्ष झाला आजि मज ॥ १५ ॥

गुरुची सेवा बहुत दिवस । केली नाहीं सायासें ।
याचिकारणें मानस । स्थिर नव्हे स्वामिया ॥ १६ ॥

तूं तारक विश्र्वासी । जगद्गुरु तूंचि होसी ।
उपदेश करावा आम्हांसी । ज्ञान होय त्वरितेसी ॥ १७ ॥

ऐकोनि मुनीचे वचन । श्रीगुरु पुसती हांसोन ।
जाहलासि तूं केवीं मुनि । गुरुविणें सांग मज ॥ १८ ॥

ऐसे म्हणतां श्रीगुरुमूर्ति । मुनीच्या डोळां अश्रुपाती ।
दुःख दाटले अपरमिति । ऐक स्वामी गुरुराया ॥ १९ ॥

गुरु होता आपणासि एक । अतिनिष्ठुर त्याचें वाक्य ।
मातें गांजिले अनेक । अकृत्य सेवा सांगे मज ॥ २० ॥

न सांगे वेदशास्त्र आपण । तर्कभाष्यादि व्याकरण ।
म्हणे तुझें अंतःकरण । स्थिर नव्हे अद्यापि ॥ २१ ॥

म्हणोनि सांगे आणिके कांहीं । आपुलें मन स्थिर नाहीं ।
करी त्याचे बोल वायी । आणिक कोप करी मज ॥ २२ ॥

येणेंपरी बहुत दिवशीं । होतों तया गुरुपाशी ।
बोले मातें निष्ठुरेसी । कोपोनि आलों तयावरी ॥ २३ ॥

ऐकोनि तयाचें वचन । श्रीगुरुमूर्ति हास्यवदन ।
म्हणती ऐकें ब्राह्मणा । आत्मघातकी तूंचि होसी ॥ २४ ॥

एखादा मूर्ख आपुले घरीं । मळ विसर्जी देव्हारीं ।
आपुले अदृष्ट ऐसेपरी । म्हणोनि सांगे सकळिकां ॥ २५ ॥

तैसे तुझें अंतःकरण । आपुलें नासिक छेदून ।
पुढिल्यातें अपशकुन । करुनि रहासी तूंचि एक ॥ २६ ॥

न विचारिसी आपुले गुण । तूंतें कैचे होय ज्ञान ।
गुरुद्रोही तूंचि जाण । अल्पबुद्धि परियेसा ॥ २७ ॥

आपुले गुरुचे गुणदोष । सदा उच्चार करिसी हर्षें ।
ज्ञान कैंचे होय मानस । स्थिर होय केवीं आतां ॥ २८ ॥

जवळी असतां निधानु । कां हिंडावें रानोरानु ।
गुरु असतां कामधेनु । वंचूनि आलासि आम्हांजवळी ॥ २९ ॥

गुरुद्रोही कवण नर । त्यासी नाही इह पर ।
ज्ञान कैंचे होय पुरें । तया दिवांधकासी ॥ ३० ॥

जो जाणे गुरुची सोय । त्यासी सर्व ज्ञान होय ।
वेदशास्र सर्व होये । गुरु संतुष्ट होतांचि ॥ ३१ ॥

संतुष्टवितां श्रीगुरुसी । अष्टसिद्धि आपुले वशी ।
क्षण न लागतां परियेसीं । वेदशास्र त्यासी साध्य ॥ ३२ ॥

ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । माथा श्रीगुरुचरणीं ठेवून ।
विनवीतसे कर जोडून । करुणावचनेंकरुनियां ॥ ३३ ॥

जय जया जगद्गुरु । निर्गुण तूं निर्विकारु ।
ज्ञानसागर अपरांपरु । उद्धरावें आपणातें ॥ ३४ ॥

अज्ञानमाया वेष्टोन । नेणे गुरु कैसा कवण ।
सांगा स्वामी प्रकाशोन । ज्ञान होय आपणासी ॥ ३५ ॥

कैसा गुरु ओळखावा । कोणेपरी आहे सेवा ।
प्रकाश करोनि सांगावा । विश्ववंद्य गुरुमूर्ति ॥ ३६ ॥

जेणें माझे मन स्थिरु । होऊनि ओळखे सोयगुरु ।
तैसा करणें उपकारु । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ ३७ ॥

करुणावचन ऐकोनि । श्रीगुरुनाथ संतोषोनि ।
सांगताति विस्तारोनि । गुरुसेवाविधान ॥ ३८ ॥

श्रीगुरु म्हणती ऐक मुनि । गुरु म्हणजे जनकजननी ।
उपदेशकर्ता आहे कोणी । तोचि जाण परम गुरु ॥ ३९ ॥

गुरु विरिंचि हर जाण । स्वरुप तोचि नारायण ।
मन करुनि निर्वाण । सेवा करावी भक्तीनें ॥ ४० ॥

यदर्थी कथा एक । सांगो आम्ही तत्पर ऐक ।
आदिपर्वी असे निक । गुरुसेवा भक्तिभावें ॥ ४१ ॥

द्वापारांतीं परियेसीं । विप्र एक धौम्य्रऋषी ।
तिघे शिष्य होते त्यासी । वेदाभ्यास करावया ॥ ४२ ॥

एक ‘ आरुणी पांचाळ ‘ । दुसरा ‘ बैद ‘ केवळ ।
तिसरा ‘ उपमन्यु ‘ बाळ । सेवा करिती विद्येलागीं ॥ ४३ ॥

पूर्वी गुरुची ऐसी रीति । शिष्याकरवीं सेवा घेती ।
अंतःकरण त्याचें पहाती । निर्वाणवरी शिष्याचें ॥ ४४ ॥

पाहोनियां अंतःकरण । असे भक्ति निर्वाण ।
कृपा करिती तत्क्षण । मनकामना पुरविती ॥ ४५ ॥

ऐसा धौम्यमुनि भला । तया आरुणी-पांचाळा ।
एके दिवशीं निरोप दिल्हा । ऐक द्विजा एकचित्तें ॥ ४६॥

शिष्यासी म्हणे धौम्यमुनि । आजि तुवां जावोनि रानीं ।
वृत्तीसी न्यावें तटाकपाणी । जंववरी होय तृप्त भूमि ॥ ४७ ॥

असे वृ्त्ति तळें खालीं । तेथे पेरिली असे साळी ।
तेथें नेवोनि उदक घालीं । शीघ्र म्हणे शिष्यासी ॥ ४८ ॥

ऐसा गुरुचा निरोप होतां । गेला शिष्य धांवत ।
तटाक असे पाहतां । कालवा थोर वहातसे ॥ ४९ ॥

जेथें उदक असे वहात । अतिदरारा गर्जत ।
वृत्तिभूमि उन्नत । उदक केवीं चढों पाहे ॥ ५० ॥

म्हणे आतां काय करुं । कोपतील मातें श्रीगुरु ।
उदक जात असे दरारु । केवीं बांधू म्हणतसे ॥ ५१ ॥

आणूनियां शिळा दगड । बांधिता जाहला उदका आड ।
पाणी जात असे धडाड । जाती पाषाण वाहोनियां ॥ ५२ ॥

प्रयत्न करी नानापरी । कांहीं केलिया न चढे वारी ।
म्हणे देवा श्रीहरि । काय करुं म्हणतसे ॥ ५३ ॥

मग मनीं विचार करी । गुरुचें शेती न चढे वारी ।
प्राण त्याजीन निर्धारीं । गुरुचे वृत्तीनिमित्त ॥ ५४ ॥

निश्र्चय करुनि मानसीं । मनीं ध्याई श्रीगुरुसी ।
म्हणे आतां उपाय यासी । योजूनि यत्न करावा ॥ ५५ ॥

घालितां उदकप्रवाहांत । जाती पाषाण वहात ।
आपण आड पडों म्हणत । निर्धारिले तया वेळी ॥ ५६ ॥

दोन्ही हातीं धरी दरडी । पाय टेकी दुसरेकडी ।
झाला आपण उदकाआड । मनी श्रीगुरुसी ध्यातसे ॥ ५७ ॥

ऐसा शिष्यशिरोमणि । निर्वाण मन करितांक्षणी ।
वृत्तीकडे गेले पाणी । प्रवाहाचे अर्ध देखा ॥ ५८ ॥

अर्ध पाणी जैसें तैसे । वाहतसे नित्यसरिसें ।
तयामध्ये शिष्य संतोषे । बुडाला असे अवधारा ॥ ५९ ॥

ऐसा शिष्य तया स्थानीं । बुडाला असे प्रवाहपाणी ।
गुरुची वृत्ती जहली धणी । उदकपूर्ण परियेसा ॥ ६० ॥

त्याचा गुरु धौम्यमुनि । विचार करी आपुले मनीं ।
दिवस गेला अस्तमानीं । अद्या शिष्य न ये म्हणे ॥ ६१ ॥

ऐसें आपण विचारीत । गेला आपुले वृत्तींत ।
जाहले असे उदक बहुत । न देखे शिष्य तया स्थानीं ॥ ६२ ॥

म्हणे शिष्या काय जाहले । किंवा भक्षिले व्याघ्रव्याळे ।
उदकानिमित्त कष्ट केले । कोठे असे म्हणतसे ॥ ६३ ॥

ऐसे मनी विचारीत । उंच स्वरे पाचारीत ।
अरे शिष्या सखया म्हणत । प्रेमभावे बोलावी ॥ ६४ ॥

येणेंपरी करुणावचनीं । पाचारीतसे धौम्यमुनीं ।
शब्द पडे शिष्यकानीं । तेथूनि मग निघाला ॥ ६५ ॥

येवोनियां श्रीगुरुसी । नमन केलें भावेसीं ।
धौम्यमुनीं महाहर्षी । आलिंगोनि आश्र्वासिलें ॥ ६६ ॥

वर दिधला तया वेळी । ऐक शिष्या स्तोममौळी ।
तूंते विद्या आली सकळी । वेदशास्रादि व्याकरण ॥ ६७ ॥

ऐसें म्हणतां तत्क्षणीं । झाला विद्यावंत ज्ञानी ।
लागतसे गुरुचरणीं । भक्तिभावेंकरुनियां ॥ ६८ ॥

कृपानिधि धौम्यमुनि । आपुले आश्रमा नेऊनि ।
निरोप दिल्हा संतोषोनि । विवाहादि आतां करी म्हणे ॥ ६९ ॥

निरोप घेऊनि शिष्यराणा । गेला आपुले स्थाना ।
आणिक दोघे शिष्य जाणा । होते तया गुरुजवळी ॥ ७० ॥

दुसरा शिष्य ‘ बैद ‘ जाणा । गुरुची करी शुश्रूषणा ।
त्याचे पहावया अंतःकरणा । धौम्य गुरु म्हणतसे ॥ ७१ ॥

धौम्य म्हणे शिष्यासी । सांगेन एक तुजसी ।
तुवां जाऊनि अहर्निशी । वृत्ति आमुची रक्षिजे ॥ ७२ ॥

रक्षूनियां वृत्तीसी । आणावे धान्य घरासी ।
ऐसे म्हणतां महाहर्षी । गेला तया वृत्तीकडे ॥ ७३ ॥

वृत्ति पिके जंववरी । अहोरात्रीं कष्ट करी ।
राशी होतां अवसरीं । आला आपुले गुरुपाशीं ॥ ७४ ॥

सांगता जाहला श्रीगुरुसी । म्हणे व्रीही भरले राशीं ।
आतां आणावे घरासी । काय निरोप म्हणतसे ॥ ७५ ॥

मग म्हणे धौम्यमुनि । बा रे शिष्या शिरोमणि ।
कष्ट केले बहुत रानीं । आतां धान्य आणावें ॥ ७६ ॥

म्हणोनि देती एक गाडा । तया जुंपोनि एक रेडा ।
गुरु म्हणे जावें पुढा । शीघ्र यावे म्हणतसे ॥ ७७ ॥

एकीकडे जुंपी रेडा । आपण ओढी दुसरीकडा ।
येणेपरि घेवोनि गाडा । आला तया वृत्तीजवळी ॥ ७८ ॥

दोनी खंडी साळीसी । भरी शिष्य गाडियासी ।
एकीकडे रेडियासी । जुंपोनि जोडी आपण देखा ॥ ७९ ॥

रेडा चाले शीघ्रेसी । आपण न ये तयासरसी ।
मग आपुले कंठासी । बांधितां झाला जूं देखा ॥ ८० ॥

सत्राणे तयासरसी । चालत अला मार्गासी ।
रुतला रेडा चिखलेसीं । आपुले गळां ओढीतसे ॥ ८१ ॥

चिखलीं रुतला रेडा म्हणोनि । चिंता करी बहु मनीं ।
आपण ओढी सत्राणी । गळां फांस पडे जैसा ॥ ८२ ॥

सोडूनियां रेडियासी । काढिलें शिष्य गाडियासी ।
ओढितां आपुलें गळा फांसी । पडूनि प्राण त्यजूं पाहे ॥ ८३ ॥

इतुकें होता निर्वाणीं । सन्मुख पातला धौम्यमुनि ।
त्या शिष्यातें पाहोनि नयनीं । कृपा अधिक उपजली ॥ ८४ ॥

सोडूनियां शिष्यांते । आलिंगोनि करुणाभरितें ।
वर दिधला अभिमते । संपन्न होसी वेदशास्री ॥ ८५ ॥

वर देतां तत्क्षणेसीं । सर्व विद्या आली त्यासी ।
निरोप घेऊनियां घरासी । गेला शिष्य परियेसा ॥ ८६ ॥

तिसरा शिष्य उपमन्यु । सेवेविषयीं महानिपुण ।
गुरुची सेवा-शुषूषण । बहु करी परियेसा ॥ ८७ ॥

त्यासी व्हावा बहुत आहार । म्हणोनि विद्या नोहे स्थिर ।
त्यासी विचार करीत तो गुरु । यांते करावा उपाय एक ॥ ८८ ॥

त्यासी म्हणे धौम्यमुनि । तुज सांगतो म्हणोनि ।
नित्य गुरें नेऊनि रानीं । रक्षण करी तृणचरे ॥ ८९ ॥

ऐसे म्हणतां गुरुमुनि । नमन करी त्याचे चरणी ।
गुरें नेऊनियां रानीं । चारवीत बहुवस ॥ ९० ॥

क्षुधा लागतां आपणासी । शीघ्र आणिली घरासी ।
कोपें गुरु तयासी । म्हणे शीघ्र येतोसि कां रे ॥ ९१ ॥

सूर्य जाय अस्तमानीं । तंववरी राखी गुरें रानी ।
येणेपरी प्रतिदिनीं । वर्तावें तुवां म्हणतसे ॥ ९२ ॥

अंगीकारोनि शिष्यराणा । गुरें घेवोनि गेला राना ।
क्षुधाक्रांत होऊनि जाणा । चिंतीतसे श्रीगुरुसी ॥ ९३ ॥

चरतीं गुरें नदीतीरी । आपण तेथें स्नान करी ।
तयाजवळी घरें चारी । असती विप्रआश्रम तेथे ॥ ९४ ॥

जाऊनियां तया स्थाना । भिक्षा मागे परिपूर्ण ।
भोजन करी सावधान । गोधन रक्षी येणेपरी ॥ ९५ ॥

येणेंपरी प्रतिदिवशी । रक्षूनि आणी गुरें निशीं ।
वर्ततां ऐसे येरे दिवशीं । पुसता झाला धौम्यमुनि ॥ ९६ ॥

गुरु म्हणे शिष्यासी । तूं नित्य उपवासी ।
तुझा देह पुष्टीसी । कवणेपरी होतसे ॥ ९७ ॥

ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । सांगे शिष्य उपमन्य ।
भिक्षा करितो प्रतिदिन । विप्रांघरीं तेथे देखा ॥ ९८ ॥

भोजन करुनि प्रतिदिवसीं । गुरें घेवोनि येतों निशीं ।
श्रीगुरु म्हणती तयासी । आम्हां सांडूनि केवी भुक्ती ॥ ९९ ॥

भिक्षा मागोनि घरासी । आणोनि द्यावी प्रतिदिवसीं ।
मागुती जावें गुरांपाशीं । घेऊनि यावें निशिकाळीं ॥ १०० ॥

Leave a Reply