Shri Guru Charitra Adhyay 2 – श्री गुरुचरित्र अध्याय दो

श्री गुरुचरित्र अध्याय दुसरा

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
त्रैमूर्तिराजा गुरु तूंचि माझा । कृष्णातिरीं वास करोनि वोजा ।

सुभक्त तेथे करिती आनंदा । ते सुर स्वर्गी पहाती विनोदा ॥ १ ॥
ऐसा श्रीगुरुचरण ध्यात । जातां भक्त ‘ नामांकित ‘ ।
अति श्रमला चालत । राहिला एका वृक्षातळीं ॥ २ ॥
क्षण एक निद्रिस्त । मनीं श्रीगुरु चिंतित।
कृपानिधि अनंत । दिसे स्वप्नीं परियेसा ॥ ३ ॥
रूप दिसे सुषुप्तींत । जटाधारी भस्मांकित ।
व्याघ्रचर्म परिधानित । पीतांबर वास देखा ॥ ४ ॥
येऊनि योगेश्र्वरु जवळी । भस्म लाविलें कपाळीं ।
आश्र्वासूनि तया वेळीं । अभयकर देतसे ॥ ५ ॥
इतकें देखोनि सुषुप्तींत । चेतन झाला नामांकित ।
चारी दिशा अवलोकित । विस्मय करी तये वेळीं ॥ ६ ॥
मूर्ति देखिली सुषुप्तींत । तेचि ध्यातसे मनांत ।
पुढें निघाला मार्ग क्रमित । प्रत्यक्ष देखे तैसाचि ॥ ७ ॥
देखोनियां योगीशातें । करिता झाला दंडवत ।
कृपा भाकी करुणावक्त्र । तारीं तारीं म्हणतसे ॥ ८ ॥
जय जया जी योगाधीशा । अज्ञानतमविनाशा ।
तूंचि ज्योतिःप्रकाशा । कृपानिधि सिद्धमुनी ॥ ९ ॥
तुझे दर्शनें निःशेष । गेले माझे दुरितदोष ।
तूं तारक आम्हांस । म्हणोनि आलासी स्वामिया ॥ १० ॥
कृपणें भक्तालागुनी । येणें झाले कोठोनि ।
तुमचें नाम कवण मुनी । कवण स्थानीं वास तुम्हां ॥ ११ ॥
सिद्ध म्हणे आपण योगी । हिंडूं तीर्थे भूमि-स्वर्गी ।
प्रसिद्ध आमुचा गुरु जगीं । ‘ नृसिंहसरस्वती ‘ विख्यात ॥ १२ ॥
ज्याचें स्थान गाणगापुर । अमरजासंगम भीमातीर ।
त्रयमूर्तीचा अवतार । नृसिंहसरस्वती ॥ १३ ॥
भक्त तारावयालागीं । अवतार त्रयमूर्ति जगीं ।
सदा ध्याती अभ्यासयोगी । भवसागर तरावयासी ॥ १४ ॥
ऐसा श्रीगुरु कृपासिंधु । भक्तजनां सदा वरदु ।
अखिल सौख्य श्रियानंदु । देता होय शिष्यवर्गा ॥ १५ ॥
त्याच्या भक्तां कैचे दैन्य । अखंड लक्ष्मी परिपूर्ण ।
धनधान्यादि गोधन । अष्टैश्र्वर्ये नांदती ॥ १६ ॥
ऐसें म्हणे सिद्ध मुनि । ऐकोनि विनवी नामकरणी ।
आम्ही असतों सदा ध्यानीं । तया श्रीगुरुयतीचे ॥ १७ ॥
ऐशी कीर्ति ब्रीद ख्याति । सांगतसे सिद्ध यति ।
वंशोवंशीं करितों भक्ति । कष्ट आम्हां केवीं पाहें ॥ १८ ॥
तूं तारक आम्हांसी । म्हणोनि मातें भेटलासी ।
संहार करोनि संशयासी । निरोपावें स्वामिया ॥ १९ ॥
सिद्ध म्हणे तये वेळीं । ऐक शिष्या स्तोममौळी ।
गुरुकृपा सूक्ष्मस्थूळी । भक्तवत्सल परियेसा ॥ २० ॥
गुरुकृपा होय ज्यास । दैन्य दिसे कैचे त्यास ।
समस्त देव त्यासी वश्य । कळिकाळासी जिंके नर ॥ २१ ॥
ऐसी वस्तु पूजूनी । दैन्यवृत्ति सांगसी झणी ।
नसेल दृढ तुझे मनीं । म्हणोनि कष्ट भोगितोसी ॥ २२ ॥
त्रयमूर्ति श्रीगुरु । म्हणोनि जाणिजे निर्धारु ।
देऊं शके अखिल वरु । एक भावें भजावें ॥ २३ ॥
एखादे समयीं श्रीहरि । अथवा कोपे त्रिपुरारि ।
राखे श्रीगुरु निर्धारीं । आपुले भक्तजनांसी ॥ २४ ॥
आपण कोपे एखाद्यासी । रक्षूं न शके व्योमकेशी ।
अथवा विष्णु परियेसीं । रक्षूं न शके अवधारीं ॥ २५ ॥
ऐसें ऐकोनि नामकरणी । लागे सिद्धाचिया चरणीं ।
विनवीतसे कर जोडुनी । भावभक्ती करोनियां ॥ २६ ॥
स्वामी ऐसें निरोपिती । संदेह होत माझे चित्तीं ।
गुरुचि केवीं झाले त्रिमूर्ति । ब्रह्मा-विष्णु-महेश्र्वर ॥ २७ ॥
आणीक तुम्ही निरोपिलेति । विष्णु रुद्र जरी कोपती ।
राखों शके गुरु निश्र्चितीं । गुरु कोपलिया न राखे कोणी ॥ २८ ॥
हा बोल असे कवणाचा । कवण शास्त्रपुराणींचा ।
संदेह फेडीं गा मनाचा । जेणें मन दृढ होय ॥ २९ ॥
येणेंपरी नामकरणी । सिद्धासी पुसे वंदोनि ।
कृपानिधि संतोषोनि । सांगतसे परियेसा ॥ ३० ॥
सिद्ध म्हणे शिष्यासी । तुवां पुसिलें आम्हांसी ।
वेदवाक्य-साक्षीसीं । सांगेन ऐक एकचित्तें ॥ ३१ ॥
वेद चारी उत्पन्न । झाले ब्रह्मयाचे मुखेंकरुन ।
त्याचिपासाव पुराण । अष्टादश विख्यात ॥ ३२ ॥
तया अष्टादशांत । ब्रह्मवाक्य असे ख्यात ।
पुराण ‘ ब्रह्मवैवर्त ‘ । प्रख्यात असे त्रिभुवनीं ॥ ३३ ॥
नारायण विष्णुमूर्ति । व्यास झाला द्वापारान्तीं ।
प्रकाश केला हे क्षितीं । ब्रह्मवाक्यविस्तार ॥ ३४ ॥
तया व्यासापासुनी । ऐकिजे समस्त ऋषिजनीं ।
तेचि कथा विस्तारोनि । सांगेन ऐका एकचित्तें ॥ ३५ ॥
चतुर्मुख ब्रह्मयासी । कलियुग पुसे हर्षी ।
गुरुमहिमा विस्तारेंसीं । ब्रह्मदेवें निरुपिला ॥ ३६ ॥
ऐसें म्हणतां नामकरणी । पुनरपि सिद्धासी नमूनि ।
विनवीतसे करद्वय जोडोनि । भावभक्तीकरोनियां ॥ ३७ ॥
म्हणे सिद्धयोगीश्र्वरा । अज्ञानतिमिरभास्करा ।
तूं तारक भवसागरा । भेटलासी कृपासिंधु ॥ ३८ ॥
ब्रह्मदेव कलियुगासी । सांगे केवीं कारणेंसीं ।
आद्यंत विस्तारेसीं । निरोपिजे स्वामिया ॥ ३९ ॥
ऐक शिष्या एकचित्ता । जंघी प्रळयो झाला होता ।
आदिमूर्ति निश्र्चिता । होता वटपत्रशयनीं ॥ ४० ॥
अव्यक्तमूर्ति नारायण । होता वटपत्रशयन ।
बुद्धि उपजे चेतन । आणिक सृष्टि रचावया ॥ ४१ ॥
प्रपंच म्हणजे सृष्टिरचना । करणें म्हणोनि आलें मना ।
जागृत होई या कारणा । आदिपुरुष तये वेळी ॥ ४२ ॥
जागृत होवोनि नारायण । बुद्धि संभवे चेतन ।
कमळ उपजवीं नाभीहून । त्रैलोक्याचें रचनाघर ॥ ४३ ॥
तया कमळामधून । उदयो झाला ब्रह्मा आपण ।
चारी दिशा पाहोन । चतुर्मुख झाला देखा ॥ ४४ ॥
म्हणे ब्रह्मा तये वेळी । समस्तांहूनि आपण बळी ।
मजहून आणिक स्थूळी । कवण नाहीं म्हणतसे ॥ ४५ ॥
हांसोनियां नारायणु । बोले गाढ शब्दवचनु ।
आपण असे महाविष्णु । भज म्हणे तया वेळीं ॥ ४६ ॥
देखोनियां श्रीविष्णूसी । नमस्कारी ब्रह्मा हर्षीं ।
स्तुति केली बहुवसीं । अनेक काळ परियेसा ॥ ४७ ॥
संतोषोनि नारायण । निरोप दिधला अतिगहन ।
सृष्टि रची गा म्हणून । आज्ञा दिल्ही तये वेळीं ॥ ४८ ॥
ब्रह्मा विनवी विष्णूसी । नेणें सृष्टि रचावयासी ।
देखिली नाहीं कैसी । केवीं रचूं म्हणतसे ॥ ४९ ॥
ऐकोनि ब्रह्मयाचें वचनु । निरोप दिला महाविष्णु ।
वेद असती हे घे म्हणोनु । देता झाला तये वेळीं ॥ ५० ॥

सृष्टि रचावयाचा विचार । असे वेदांत सविस्तर ।
तेणेंचिपरी रचूनि स्थिर । प्रकाश करीं म्हणितलें ॥ ५१ ॥
अनादि वेद असती जाण । असे सृष्टिचें लक्षण ।
जैसी आरसा असे खूण । सृष्टि रचावया तैसा वेद ॥ ५२ ॥
या वेदमार्गें सृष्टीसी । रचीं गा ब्रह्मया अहर्निशी ।
म्हणोनि सांगे हृषीकेशी । ब्रह्मा रची सृष्टीतें ॥ ५३ ॥
सृष्टीं प्रजा अनुक्रमे । विविध स्थावरजंगमें ।
स्वेदज अंडज नामें । जारज उद्भिज्ज उपजविले ॥ ५४ ॥
श्रीविष्णूचे निरोपानें । त्रिजग रचिलें ब्रह्मयाने ।
तेणेंपरी सृष्टीक्रमणें । व्यासें असे कथियेलीं ॥ ५५ ॥
सिद्ध म्हणे शिष्यासी । नारायण वेदव्यासीं ।
विस्तार केला पुराणांसी । अष्टादश विख्यात ॥ ५६ ॥
तयांत ब्रह्मवैवर्त । पुराण असे प्रख्यात ।
ऋषेश्र्वरांसी सांगे सूत । तेचि परी सांगतसे ॥ ५७ ॥
सनकादिकांतें उपजवोनि । ब्रह्मनिष्ठ येणें गुणी ।
मरीच्यादि ब्रह्म सगुणी । उपजवी ब्रह्मा तये वेळीं ॥ ५८ ॥
तेथोनि देवदैत्यांसि । उपजवी ब्रह्मा परियेसीं ।
सांगता कथा विस्तारेंसीं । असे, ऐक शिष्योत्तमा ॥ ५९ ॥
कृत-त्रेत-द्वापारयुग । मग उपजवी कलियुग ।
एकेकातें निरोपी मग । भूमीवरी प्रवर्तावया ॥ ६० ॥
बोलावूनि कृतयुगासी । निरोपी ब्रह्मा परियेसीं ।
तुवां जावोनि भूमीसी । प्रकाश करीं आपणांते ॥ ६१ ॥
ऐकोनि ब्रह्मयाचें वचन । कृतयुग आलें संतोषोन ।
सांगेन त्याचे लक्षण । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥ ६२ ॥
असत्य नेणे कधीं वाचे । वैराग्यपूर्ण ज्ञानी साचें ।
यज्ञोपवीत आभरण त्याचें । रुद्राक्षमाळा करकंकणे ॥ ६३ ॥
येणें रुपें युग-सत्य । ब्रह्मयासी असे विनवित ।
मातें तुम्ही निरोप देत । केवीं जाऊं भूमीवरी ॥ ६४ ॥
भूमीवरी मनुष्य लोक । असत्य-निंदा-अपवादक ।
मातें न साहे तें ऐक । कवणेपरी वर्तावें ॥ ६५ ॥
ऐकोनि सत्ययुगाचे वचन । निरोपी तो ब्रह्मा आपण ।
तुवां वर्तावें सत्वगुण । क्वचित्काळ येणेंपरी ॥ ६६ ॥
न करीं जड तूंतें जाण । आणिक युग पाठवीन ।
तुवां रहावें सावधान । म्हणूनि पाठवी भूमीवरी ॥ ६७ ॥
वर्ततां येणेंपरी ऐका । झाली अवधि सत्याधिका ।
बोलावूनि त्रेतायुगातें, विवेका । निरोपी ब्रह्मा परियेसा ॥ ६८ ॥
त्रेतायुगाचे लक्षण । ऐक शिष्या सांगेन ।
असे त्याची स्थूल तनु । हातीं असे यज्ञसामग्री ॥ ६९ ॥
त्रेतायुगीं याचि कारणें । यज्ञ करिती सकळ जनें ।
धर्मशास्त्र प्रवर्तणें । कर्ममार्ग ब्राह्मणांसी ॥ ७० ॥
हातीं देखा वृषभ असे । धर्मप्रवर्तक सदा वसे ।
ऐसें युग गेलें हर्षे । निरोप घेऊनि भूमीवरी ॥ ७१ ॥
बोलावूनि ब्रह्मा हर्षी । निरोप देत द्वापारासी ।
सांगेन तयाचे रुपासी । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥ ७२ ॥
खड्ग खट्वांग धरोनि हातीं । धनुष्य बाण येरा हातीं ।
लक्ष्य उग्र असे शांति । निष्ठुर दया दोनी असे ॥ ७३ ॥
पुण्य पाप समान देखा । स्वरुपें द्वापार ऐसा निका ।
निरोप घेऊनि कौतुका । आला आपण भूमीवरी ॥ ७४ ॥
त्याचे दिवस पुरल्यावरी । कलियुगातें पाचारी ।
जावें त्वरित भूमिवरी । म्हणोनि सांगे ब्रह्मा देखा ॥ ७५ ॥
ऐसें कलियुग देखा । सांगेन लक्षणें ऐका ।
ब्रह्मयाचे सन्मुखां । केवीं गेलें परियेसा ॥ ७६ ॥
विचारहीन अंतःकरणीं । पिशाचासारखा वदनी ।
तोंड खालतें करुनी । ठायीं ठायीं पडतसे ॥ ७७ ॥
क्रूर आपण विरागहीन । कलह द्वेष सवें घेऊन ।
वाक हातीं धरुनि शिस्न । येत ब्रह्मयासन्मुख ॥ ७८ ॥
जिव्हा धरोनि उजवे हातीं । नाचे कली अतिप्रीतीं ।
दोषोत्तरें करी स्तुति । पुण्यपापसंमिश्रित ॥ ७९ ॥
वांकुल्या दावी हांसे रडे । जिव्हा तोंड करुनि वांकुडें ।
उभा ठेला ब्रह्मयापुढें । काय निरोप म्हणतसे ॥ ८० ॥
देखोनि तयाचें लक्षण । ब्रह्मा हांसे अतिगहन ।
पुसतसे अति विनोदानें । लिंग जिव्हा कां धरिली ॥ ८१ ॥
कलियुग म्हणे ब्रह्मयासी । जिंकीन समस्त लोकांसी ।
लिंग जिव्हा रक्षणारांसी । हारी असे आपणांते ॥ ८२ ॥
याकारणें लिंग जिव्हा । धरोनि नाचें ब्रह्मदेवा ।
जेथें जाईन मी स्वभावा । आपण न भिेयें कवणिया ॥ ८३ ॥
ऐकोन कलीचें वचन । निरोप देतो ब्रह्मा आपण ।
भूमीवरी जाऊन । आपुले गुण प्रकाशी ॥ ८४ ॥
कलि म्हणे ब्रह्मयासी । मज पाठवितां भूमीसी ।
आपुले गुण आहेत कैसी । सांगेन ऐका स्वामिया ॥ ८५ ॥
छेद करीन धर्मासी । आपण असें निरंकुशी ।
निरानंद परियेसीं । निद्रा-कलह माझे प्राण ॥ ८६ ॥
परद्रव्यहारक परस्त्रीरत । हे दोघे माझे भ्रात ।
प्रपंच-मत्सर-दंभक । प्राणसखे माझे असती ॥ ८७ ॥
बकासारिखे संन्यासी । तेचि माझे प्राण परियेसीं ।
छळ करोनि उदरासी । मिळविती पोषणार्थ ॥ ८८ ॥
तेचि माझे सखे प्राण । आणीक असतील पुण्यजन ।
तेचि माझे वैरी जाण । म्हणोनि विनवी ब्रह्मयासी ॥ ८९ ॥
ब्रह्मा म्हणे कलियुगासी । सांगेन तुज उपदेशीं ।
तुझ्या युगीं आयुष्य नरासी । स्वल्प असे एक शत ॥ ९० ॥
पूर्व युगायुगीं देखा । आयुष्य बहु मनुष्यलोकां ।
तप अनुष्ठान ऐका । करिती अनेक दिवसवरी ॥ ९१ ॥
मग होय तयांसी गति । आयुष्य असे अखंडिती ।
याकारणें कष्टती क्षितीं । बहु दिवसपर्यंत ॥ ९२ ॥
आतां ऐसें नव्हे जाण । स्वल्प आयुष्य मनुष्यपणें ।
करिती तप अनुष्ठानें । शीघ्र पावती परमार्था ॥ ९३ ॥
जे जन असती ब्रह्मज्ञानी । पुण्य करिती जाणोनि ।
त्यांसी तुवां साह्य होऊनि । वर्तत असे म्हणे ब्रह्मा ॥ ९४ ॥
ऐकोनि ब्रह्मयाचें वचन । कली म्हणतसे नमून ।
स्वामींनीं निरोपिले जे जन । तेचि माझे वैरी असती ॥ ९५ ॥
ऐसे वैरी जेथ असती । केवीं जाऊं तिये क्षितीं ।
ऐकतां होते मज भीति । केवीं पाहूं तयांसी ॥ ९६ ॥
पंचाशत भूमंडळांत । भरतखंडीं पुण्य बहुत ।
मातें मारितील देखत । कैसा जाऊं म्हणतसे ॥ ९७ ॥
ऐकोनि कलीचें वचन । ब्रह्मा निरोपी हांसोन ।
काळात्म्यातें मिळोन । तुवां जावें भूमीसी ॥ ९८ ॥
काळात्म्याचे ऐसे गुण । छेदन करील धर्मवासना ।
पुण्यात्म्याचे अंतःकरणा । उपजेल बुद्धि पापाविषयीं ॥ ९९ ॥
कली म्हणे ब्रह्मयासी । वैरी सांगेन माझे कैसी ।
वसताति भूमंडळासी । सांगेन स्वामी ऐक पां ॥ १०० ॥

उपद्रविती मातें बहुत । कृपा न ये मज देखत ।
जे जन शिवहरि ध्यात । धर्मरत मनुष्य देखा ॥ १०१ ॥
आणिक असती माझे वैरी । वास करिती गंगातीरीं ।
आणिक वाराणशीपुरीं । जाऊनि धर्म करिती देखा ॥ १०२ ॥
तीर्थें हिंडती आ-चरण । आणिक ऐकती पुराण ।
जे जन करिती सदा दान । तेचि माझे वैरी ॥ १०३ ॥
ज्यांचे मनीं असे शांति । तेचि माझे वैरी ख्याति ।
अदांभिकपणें पुण्य करिती । त्यांसी देखतांचि भीतसें ॥ १०४ ॥
नासाग्रीं दृष्टि देऊनी । जप करिती अनुष्ठानीं ।
त्यांसि देखतांचि नयनीं । प्राण माझा जातसे ॥ १०५ ॥
स्त्रियापुत्रांवरी प्रीति । मायापाशें आचरती ।
त्यांवरी माझी बहु प्रीति । परम इष्ट माझे जाणा ॥ १०६ ॥
वेदशास्त्रांतें दूषिती । हरिहरांतें भेद पाहती ।
अथवा शिवविष्णु दूषिती । परम आप्त माझे जाणा ॥ १०७ ॥
जितेंन्द्रिय असतील जे नर । सदा भजती हरिहर ।
रागद्वेषविवर्जित धीर । त्यांसि देखतां मज भय ॥ १०८ ॥
ब्रह्मा म्हणे कलियुगासी । तुझा प्रकाश बहुवसीं ।
तुवां जातांचि भूमीसी । तुझे इच्छें रहाटती ॥ १०९ ॥
एखादा विरळागत । होईल नर पुण्यवंत ।
त्यातें तुवां साह्य होत । वर्तत असें म्हणे ब्रह्मा ॥ ११० ॥
ऐकोनि ब्रह्मयाचें वचन । कली करीतसे नमन ।
करसंपुट जोडोन । विनवीतसे परियेसा ॥ १११ ॥
माझा स्वभाव-दुर्वृत्तीसी । केवीं साह्य होऊं धर्मासी ।
सांगा स्वामी उपाय यासी । कवणेपरि रहाटावें ॥ ११२ ॥
कलीचें वचन ऐकोनि । ब्रह्मा हांसे अतिगहनी ।
सांगतसे विस्तारोनि । उपाय कलीसी रहाटावया ॥ ११३ ॥
काळ-मल असती दोनी । तुज साह्य होऊनि ।
येत असती निर्गुणी । तेचि दाविती तुज मार्ग ॥ ११४ ॥
निर्मळ असती जे जन । तेचि तुझे वैरी जाण ।
मळमूत्रें वेष्टिले जन । तुझे इष्ट परियेसीं ॥ ११५ ॥
याचि कारणें पापपुण्यासी । विरोध असे परियेसीं ।
अधिक होय पुण्यराशी । तेचि जिंकिती परियेसा ॥ ११६ ॥
याकारणें विरळागत । होईल नर पुण्यवंत ।
तेचि जिंकिती हें निश्र्चित । बहुतेक तुज वश्य होती ॥ ११७ ॥
एखादा विवेकी जन । तुझा उपद्रव साहील पूर्ण ।
जो न साहे तुझे दारुण । तुज वश्य जाण जाहला ॥ ११८ ॥
या कलियुगाभीतरीं । जन होतील येणेंपरी ।
जे जन साहतील तुझी क्रूरी । तेंचि ईश्र्वरीं ऐक्य होती ॥ ११९ ॥
ऐकोनि ब्रह्मयाचें वचन । कलियुग करितसे प्रश्र्न ।
कैसें साधूचें अंतःकरण । कवण अंश निरोपावें ॥ १२० ॥
ब्रह्मा म्हणे तये वेळीं । एकचित्तें ऐक कली ।
सांगेन ऐका श्रोते सकळी । सिद्ध म्हणे शिष्यासी ॥ १२१ ॥
धैर्य धरोनि अंतःकरण । शुद्ध बुद्धीं वर्तती जन ।
दोष न लागती कधीं जाण । लोभवर्जित नरांसी ॥ १२२ ॥
जे जन भजती हरिहरांसी । अथवा असती काशीवासी ।
गुरु सेविती निरंतरेसीं । त्यांसी तुझा न लगे दोषु ॥ १२३ ॥
मातापितासेवकांसी । अथवा सेवी ब्राह्मणासी ।
गायत्रि कपिला-धेनूसी । भजणारांसी न लगे दोष तुझा ॥ १२४ ॥
वैष्णव अथवा शैवासी । जे सेविती नित्य तुळसीसी ।
आज्ञा माझी आहे ऐसी । तयांसी बाधूं नको ॥ १२५ ॥
गुरुसेवक असती नर । पुराण श्रवण करणार ।
सर्वसाधनधर्मपर । त्यांसी तूं बाधों नको ॥ १२६ ॥
सुकृती-शास्त्रपरायणांसी । गुरुतें सेविती वंशोवंशीं ।
विवेकें धर्म करणारांसी । त्यांतें तुवां बाधूं नको ॥ १२७ ॥

कलि विनवी ब्रह्मयासी । ‘ गुरु ‘ शब्द म्हणजे आहे कैसी ।
कवण गुरु स्वरुप कैसी । विस्तारावें मजप्रति ॥ १२८ ॥
ऐकोनि कलीचें वचन । ब्रह्मा सांगतसे आपण ।
‘ ग ‘ कार म्हणजे सिद्ध जाण । रेफः पापस्य दाहकः ॥ १२९ ॥
‘ उ ‘ कार विष्णु अव्यक्त । ब्रह्मा रुद्र गुरु निश्र्चित ।
त्रितयात्मक श्रीगुरु सत्य । म्हणोनि सांगे कलीसी ॥ १३० ॥
गणेशो वाऽग्निना युक्तो विष्णुना च समन्वितः ।
वर्णद्वयात्मको मंत्रश्र्चतुर्वर्गफलप्रदः ॥ १३१ ॥
गणेशातें म्हणती गुरु । तैसाचि असे वैश्र्वानरु ।
ऐसाचि जाण शार्ङ्गधरु । गुरुशब्द वर्ते इतुके ठायीं ॥ १३२ ॥
गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुरेव परः शिवः ।
शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्र्चन ॥ १३३ ॥
गुरु पिता, गुरु माता । गुरु शंकरु निश्र्चिता ।
ईश्र्वर होय जरी कोपता । गुरु रक्षील परियेसा ॥ १३४ ॥
गुरु कोपेल एखाद्यासी । ईश्र्वर न राखे परियेसीं ।
ईश्र्वरु कोपेल जरी त्यासी । श्रीगुरु राखेल निश्र्चित ॥ १३५ ॥
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्र्वरः ।
गुरुरेव परं तत्वं तस्माद् गुरुमुपाश्रयेत् ॥ १३६ ॥

गुरु ब्रह्मा सत्य जाण । तोचि रुद्र महाविष्णु ।
गुरुचि तत्व कारण । म्हणोनि गुरु आश्रावा ॥ १३७ ॥
हरौ प्रसन्नेऽपि च वैष्णवा जनाः, संप्रार्थयंन्ते गुरुभक्तिमव्ययाम् ।
गुरौ प्रसन्ने जगतामधीश्र्वरः, जनार्दनस्तुष्यति सर्वसिद्धिदः ॥ १३८ ॥
ईश्र्वर जरी प्रसन्न होता । त्यासी होय गुरु ओळखविता ।
गुरु आपण प्रसन्न होतां । ईश्र्वर होय आधीन आपुल्या ॥ १३९ ॥
गुरुं भजञ्शास्त्रमार्गान् प्रवेत्ति, तीर्थं व्रतं योगतपादिधर्मान् ।
आचारवर्णादिविवेकयज्ञान्, ज्ञानं परं भक्तिविरागयुक्तम् ॥ १४० ॥
याकारणें श्रीगुरुसी । भजावें शास्त्रमार्ग ऐसी ।
तीर्थव्रतयोगतपासी । ज्योतिःस्वरुप असे जाणा ॥ १४१ ॥
आचारधर्मवर्णाश्रमांसी । विवेकी कर्ममार्गासी ।
भक्तिविरागयुक्तांसी । गुरुचि मार्ग दाखविणार ॥ १४२ ॥
इतुकें ऐकोनि कलि आपण । विनवीतसे कर जोडून ।
गुरु सर्व देवांसमान । केवीं झाला सांग मज ॥ १४३ ॥
ब्रह्मा म्हणे कलीसी । सांगेन तुज विस्तरेसीं ।
एकचित्तें परियेसीं । गुरुविणें पार नाहीं ॥ १४४ ॥
गुरुं विना न श्रवणं भवेत्कस्यापि कस्यचित् ।
विनाकर्णेन शास्त्रस्य श्रवणं तत्कुतो भवेत् ॥ १४५ ॥
गुरुवीण समस्तांसी । श्रवण कैचें परियेसीं ।
श्रवण होता मनुष्यांसी । समस्त शास्त्रें ऐकती ॥ १४६ ॥
शास्त्रें ऐकतां परियेसीं । तरतील संसारापाशीं ।
याकारणे गुरुचि प्रकाशी । ज्योतिःस्वरुप जाणावा ॥ १४७ ॥
गुरु सेवितां सर्व सिद्धि । होती परियेसा सर्वऋद्धि ।
कथा वर्तली अनादि । अपूर्व तुज सांगेन ॥ १४८ ॥
पूर्वी गोदावरीचे तीरीं । आंगिरस ऋषीचा आश्रम थोरी ।
वृक्ष असती नानापरी । पुण्य नाभीमृग वसती ॥ १४९ ॥
ब्रह्मऋषि आदिकरोनी । तप करिती तया स्थानीं ।
तयांत ‘ वेदधर्म ‘ म्हणोनि । पैलपुत्र होता द्विज ॥ १५० ॥
तया शिष्य बहु असती । वेदशास्त्र अभ्यासिती ।
त्यांत ‘ दीपक ‘ म्हणिजे ख्याति । शिष्य होता परियेसा ॥ १५१ ॥
होता शिष्य गुरुपरायण । केला अभ्यास शास्त्रपुराण ।
झाला असे अतिनिपुण । तया गुरु सेवा करितां ॥ १५२ ॥
वेदधर्म एके दिनीं । समस्त शिष्यांसी बोलावुनी ।
पुसतसे संतोषोनि । ऐका सकळजन ॥ १५३ ॥
बोलावूनि शिष्यांसी । म्हणे गुरु परियेसी ।
प्रीति असेल जरी तुम्हांसी । तरी माझे वाक्य परिसावें ॥ १५४ ॥
शिष्य म्हणती गुरुसी । जें जें स्वामी निरोप देसी ।
अंगीकारुं भरंवसीं । आम्हांसी तूं तारक ॥ १५५ ॥
गुरुचें वाक्य जोन करी । तोचि पडे रौरव-घोरीं ।
आविद्यामायासागरीं । बुडोन जाय तो नर ॥ १५६ ॥
मग तया कैंची गति । नरकीं पचे तो सततीं ।
गुरु तारक हे ख्याति । बोलती वेदपुराणें ॥ १५७ ॥
ऐकोनि शिष्यांचें वचनी । संतोष जाहला वेदधर्म मुनि ।
संदीपकातें बिलावूनि । सांगतसे परियेसा ॥ १५८ ॥
ऐका हो शिष्य सकळिक । आमचें पूर्वार्जित असे एक ।
जन्मांतरीं सहस्त्रेक । केलें होतें महापातक ॥ १५९ ॥
आमुचें अनुष्ठान करितां । बहुत गेलें प्रक्षाळितां ।
कांहीं शेष असे आतां । भोगिल्यावांचूनि नवचे जाणा ॥ १६० ॥
तपसामर्थें जरी उपेक्षा करित । तरी पाप मोक्षासी आड रिघत ।
याचि कारणें निष्कृति करित । तया पापघोरासी ॥ १६१ ॥
न भोगितां आपुले देहीं । आपले पापा निष्कृतीसी ।
हें निश्र्चत करोनि पाहीं । भोगावें आम्हीं परियेसा ॥ १६२ ॥
या पापाचे निष्कृतीसी । जावें आम्हीं वाराणशीसी ।
जाईल पाप शीघ्रतेसीं । प्रख्यात असे अखिल शास्त्रीं ॥ १६३ ॥
याकारणें आपणासी । न्यावें वाराणसी पुरीसी ।
पाप भोगीन स्वदेहासीं । मातें तुम्हीं सांभाळावें ॥ १६४ ॥
या समस्त शिष्यांत । कवणा असेल सामर्थ्य ।
अंगीकारावें त्वरित । म्हणोनि पुसे शिष्यांसी ॥ १६५ ॥
या शिष्यांमध्यें एकु । नाम असे ‘ संदीपकु ‘ ।
बोलतसे अतिविवेकु । तया गुरुप्रति देखा ॥ १६६ ॥
दीपकु म्हणे श्रीगुरुसी । पाप करितां देह नाशी ।
न करावा संग्रहो दुःखासी । शीघ्र करावा प्रतीकारु ॥ १६७ ॥
वेदधर्म म्हणे तयासी । दृढ-देह असतां मनुष्यासी ।
क्षालन करावें पापासी । अथवा वाढे विषापरी ॥ १६८ ॥
अथवा तीर्थ-प्रायश्र्चित । अपुले देहीं भोगोनि त्वरित ।
पापावेगळें न होता निरुते । आपुले आपण न भोगितां ॥ १६९ ॥
देव अथवा ऋषेश्र्वरांसी । मनुष्यादि जंतूंसी ।
क्षालन न होय पापासी । आपुले आपण न भोगितां ॥ १७० ॥
दिपक म्हणे गुरुसी । स्वामी निरोपावें आपणासी ।
सेवा करीन स्वशक्तीसी । न करितां अनुमान, सांगिजे ॥ १७१ ॥
ऐकोनि दीपकाचे वचन । वेदधर्म म्हणे आपण ।
कुष्ठी होईन अंगहीन । अंध पांगुळ परियेसा ॥ १७२ ॥
संवत्सर एकविंशत । मातें सांभाळावें बहुत ।
जरी असेल दृढ-व्रत । तरीच अंगीकार करावा ॥ १७३ ॥
दीपकु म्हणे गुरुसी । कुष्ठी होईन आपण हर्षी ।
अंध होईन एकवीस वर्षी । पापनिष्कृति करीन ॥ १७४ ॥
तुमचे पापाची निष्कृति । मी करीन निश्र्चतीं ।
स्वामी निरोपावें त्वरिती । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ १७५ ॥
ऐकोनि शिष्याचें वचन । संतोषला वेदधर्म मुनि आपण ।
सांगतसे विस्तारोन । लक्षण तया पापाचें ॥ १७६ ॥
आपुलें पाप आपणासी । नोहे पुत्रशिष्यांसी ।
न भोगितां स्वदेहासी । नवचे पाप परियेसा ॥ १७७ ॥
याकारणें आपण देखा । भोगीन आपुले पापदुःखा ।
बापा आम्हांसी सांभाळीं तूं दीपका । एकवीस वर्षेपर्यंत ॥ १७८ ॥
जे पीडिती रोगें देखा । प्रतिपाळणारासी कष्ट अधिका ।
मजहूनि संदीपका । तुज कष्ट अधिक जाण ॥ १७९ ॥
याकारणें आपुले देहीं । भोगीन पाप निश्र्चयीं ।
तुवां प्रतिपाळावें पाहीं । काशीपुरीं नेऊनियां ॥ १८० ॥
तया काशीपुरीं जाण । पापावेगळा होईन ।
आपण शाश्र्वतपद पावेन । तुजकरितां शिष्योत्तमा ॥ १८१ ॥
दीपकु म्हणे श्रीगुरुसी । अवश्य नेईन पुरी काशी ।
सेवा करीन एकवीस वर्षी । विश्र्वनाथासम तुम्ही ॥ १८२ ॥
ब्रह्मा म्हणे कलीसी । एक शिष्य होता कैसा त्यासी ।
कुष्ठ होतांचि गुरुसी । नेलें काशीपुराप्रति ॥ १८३ ॥
मनकर्णिका उत्तरदिशीं । कंबळेश्र्वर-संनिधेसी ।
राहिले तेथें परियेसीं । गुरु शिष्य दोघेजण ॥ १८४ ॥
स्नान करुनि मनकर्णिकेसी । पूजा करिती विश्र्वेशासी ।
प्रारब्धभोग त्या गुरुसी । भोगीत होता तया स्थानीं ॥ १८५ ॥

कुष्ठरोगें व्यापिलें बहुत । अक्षहीन अति दुःखित ।
संदीपक सेवा करित । अतिभक्तीकरुनि ॥ १८६ ॥
व्यापिलें देहीं कुष्ठ बहुत । पू कृमि पडे रक्त ।
दुःखे व्यापला अत्यंत । अपस्मारी झाला जाण ॥ १८७ ॥
भिक्षा मागोनि संदीपकु । गुरुसी आणोनि देत नित्यकु ।
करी पूजा भावें एकु । विश्र्वनाथस्वरुप म्हणत ॥ १८८ ॥
रोगेंकरुनि पीडिती नरु । साधुजन होती क्रूरु ।
तेचि रीतीं द्विजवरु । होय क्रूर व्याधिबळें ॥ १८९ ॥
भिक्षा आणितां एके दिनीं । न जेवी श्रीगुरु कोपेनीं ।
स्वल्प आणिलें म्हणोनी । क्लेशें सांडोनि देत भूमीवरी ॥ १९० ॥
येरे दिवशीं जाऊनि शिष्य । आणी अन्न बहुवस ।
मिष्टान्न नाणिसी म्हणोनि क्लेश । करिता झाला परियेसा ॥ १९१ ॥
परोपरीचीं पक्वान्नें । कां नाणिशी म्हणे ।
जाय, कोपें मारुं ये आपण । शाका परोपरी मागतसे ॥ १९२ ॥
तितुकेंही आणी मागोनियां । सर्वस्व करीतसे वायां ।
कोपें देतसे शिविया । परोपरी परियेसा ॥ १९३ ॥
एखादें समयीं शिष्यासी । म्हणे ताता ज्ञानराशी ।
मजनिमित्त कष्टलासी । शिष्योत्तम-शिखामणी ॥ १९४ ॥
सवेंचि म्हणे पापी क्रूरा । मातें गांजिलें अपारा ।
पू-मांस विण्मूत्रा । क्षणाक्षणां धूत नाही ॥ १९५ ॥
खाताति मज मक्षिका । कां न निवारिसी संदीपका ।
सेवा करितां म्हणे ऐका । भिक्षा नाणिसी म्हणतसे ॥ १९६ ॥
याकारणें पापगुण । ऐसेंचि असे जाण ।
वोखटें वाक्य निर्गुण । पाप म्हणोनि जाणावें ॥ १९७ ॥
पाप जेथें असे बहुत । दैन्य मात्सर्यसहित वसत ।
शुभाशुभ नेणे क्वचित । पापरुप तें जाणावें ॥ १९८ ॥
एखादे दैत्यकासी । दुःखप्राप्ति होय कैसी ।
अपस्मार होय जयासी । पापरुप तोचि जाणा ॥ १९९ ॥
समस्त रोग असती देखा । कुष्ठ-सोळा भाग नव्हती का ।
वेदधर्म द्विजु ऐका । कष्टतसे येणेपरी ॥ २०० ॥
ऐसे गुरुचे गुणदोष । मना नाणी तो शिष्य ।
सेवा करी एकमानस । तोचि ईश्र्वर म्हणोनि ॥ २०१ ॥
जैसे जैसें मागे अन्न । आणूनि देतो परिपूर्ण ।
जैसा ईश्र्वर असे विष्णु । तैसा गुरु म्हणतसे ॥ २०२ ॥
काशीसारखे क्षेत्र असतां । कदा न करी तीर्थयात्रा ।
न वचे देवाचिये यात्रा । गुरुसेवेवांचूनि ॥ २०३ ॥
न तीर्थयात्रा न च देवयात्रा, न देहयात्रा न च लोकयात्रा ।
अहर्निशं ब्रह्महरीबुद्धया, गुरुं प्रपन्नो नहि सेव्यमन्यत ॥ २०४ ॥
आपुला देह संरक्षण । कधी न करी शिष्यराणा ।
लय लावूनि श्रीगुरुचरणा । कवणासवें न बोलेचि ॥ २०५ ॥
अहोरात्र येणेपरी । ब्रह्मा विष्णु त्रिपुरारि ।
गुरुचे होय निर्धारीं । म्हणोनि सेवा करीतसे ॥ २०६ ॥
गुरु बोले निष्ठुरेसीं । आपण मनी संतोषी ।
जें जें त्याचे मानसीं । पाहिजे तैसा वर्ततसे ॥ २०७ ॥
वर्ततां येणेपरी देख । प्रसन्न होवोनि पिनाक ।
येवोनि उभा सन्मुख । वर माग म्हणतसे ॥ २०८ ॥
अरे गुरुभक्ता दीपका । महाज्ञानी कुलदीपका ।
तुष्टलों तुझे भक्तीसी निका । प्रसन्न झालों माग आतां ॥ २०९ ॥
दीपक म्हणे ईश्र्वरासी । हे मृत्युंजय व्योमकेशी ।
न पुसतां आपण गुरुसी । वर न घें परियेसा ॥ २१० ॥
म्हणोनि गेला गुरुपाशीं । विनवीतसे तयासी ।
विश्र्वनाथ आम्हांसी । प्रसन्न होऊनि आलासे ॥ २११ ॥
निरोप झालिया स्वामीचा । मागेन उपशम व्याधीचा ।
वर होतां सदाशिवाचा । होईल बरवें तुम्हांसी ॥ २१२ ॥
ऐकोनि शिष्याचे वचन । बोले गुरु कोपोन ।
माझे व्याधीनिमित्त जाण । नको प्रार्थूं ईश्र्वरासी ॥ २१३ ॥
भोगिल्यावांचोनि । निवृत्ति नव्हे गा परियेसीं ।
जन्मांतरी बाधिती ऐसी । धर्मशास्त्र असे जाण ॥ २१४ ॥
मुक्ति-अपेक्षा ज्याचे मनीं । निवृत्ति करावी पापधुनी ।
शेष राहिलिया निर्गुणी । विघ्न करी मोक्षासी ॥ २१५ ॥
ऐसेपरी शिष्यासी । गुरु सांगे परियेसीं ।
निरोप पुसोनि श्रीगुरुसी । गेला ईश्र्वरासन्मुख ॥ २१६ ॥
जाऊनि म्हणे ईश्र्वरासी । नलगे वर आपणासी ।
नये गुरुचे मानसीं । केवीं घेऊं म्हणतसे ॥ २१७ ॥
विस्मय करोनि व्योमकेशी । गेला निर्वाणमंटपासी ।
बोलावून समस्त देवांसी । सांगे वृत्तांत विष्णूपुढ़ें ॥ २१८ ॥
श्रीविष्णु म्हणे शंकरास । कैसा गुरु कैसा शिष्य ।
कोठे त्यांचा असे वास । सांगावें मज प्रकाशोनि ॥ २१९ ॥
सांगे ईश्र्वर विष्णूसी । आश्र्चर्य देखिलें परियेसीं ।
दीपक ‘ म्हणिजे बाळ कैसी । गुरुभक्ति करितो अभिनव ॥ २२० ॥
गोदावरीतीरवासी । ‘ वेदधर्म ‘ म्हणिजे तापसी ।
त्याची सेवा अहर्निशी । करितो भावें एकचित्तें ॥ २२१ ॥
न ऐकिला देखिला कोणीं । गुरुभक्ति करणार निर्वाणी ।
त्यातें देखोनि माझे मनीं । अतिप्रीति वर्ततसे ॥ २२२ ॥

वर देऊं म्हणोनि आपणु । गेलों होतों ऐक विष्णु ।
गुरुचा निरोप नाहीं म्हणोनु । न चे वर परियेसा ॥ २२३ ॥
अनेक दिव्य सहस्त्रवर्षी । तप करिती महाऋषि ।
वर मागती अहर्निशी । नाना कष्ट करोनियां ॥ २२४ ॥
तैसे तापसी योगियांसी । नव्हे मन वर द्यावयासी ।
बलात्कारें देतां कैसी । वर न घे तो दीपक ॥ २२५ ॥
तनुमन गुरुसी समर्पूनि । सेवा करितो संतोषोनि ।
त्रिमूर्ति गुरुचि म्हणोनि । निश्र्चय केला मानसीं देखा ॥ २२६ ॥
समस्त देव माता पिता । गुरुचि होय ऐसें म्हणतां ।
निश्र्चय केला असे चित्ता । गुरु परमात्मा म्हणोनि ॥ २२७ ॥
किती म्हणोनि वर्णूं त्यासी । अविद्या-अंधकारासी ।
तोचि दीप परियेसीं । कुलदीपक नाम सत्य ॥ २२८ ॥
धर्म ज्ञान सर्व एक । गुरुचि म्हणे तो दीपक ।
चरणसेवा मनःपूर्वक । करितो गुरुची भक्तीनें ॥ २२९ ॥
इतुकें एकोनि शार्ङगधरु । पहावया गेला शिष्य-गुरु ।
त्यांचा भक्तिप्रकारु । पाहता झाला तये वेळीं ॥ २३० ॥
सांगितले होतें विश्र्वनाथें । अधिकत्व दिसे आणिक बहुतें ।
संतोषोनि दीपकातें । म्हणे विष्णु परियेसा ॥ २३१ ॥
बोलावूनि दीपकासी । म्हणतसे हृषीकेशी ।
तुष्टलों तुझ्या भक्तीसी । वर माग म्हणतसे ॥ २३२ ॥
दीपक म्हणे विष्णूसी । काय भक्ति देखोनि आम्हांसी ।
वर देसी परियेसीं । कवण कार्या सांग मज ॥ २३३ ॥
दिव्य कोटी सहस्त्र वरुषीं । तप करिती अरण्यवासी ।
त्यांसी करितोसि उदासी । वर नेदिसी नारायणा ॥ २३४ ॥
मी तर तुज भजत नाहीं । तुझें नामस्मरण नाहीं ।
बलात्कारें येवोनि पाहीं । केवीं देसी वर मज ॥ २३५ ॥
ऐकोनि दीपकाचें वचनु । संतोषी जाहला महाविष्णु ।
सांगतसे विस्तारोनु । तया दीपकाप्रती देखा ॥ २३६ ॥
गुरुभक्ति करिसी निर्वाणेसीं । म्हणोनि जाहलों संतोषी ।
जे भक्ति केलीस गुरुसी । तेचि आम्हांसी पावली ॥ २३७ ॥
जो नर असेल गुरुभक्त जाण । तोचि माझा असे प्राण ।
त्यासी वश्य झालों आपण । जें जें मागेल तें तें म्यां द्यावें ॥ २३८ ॥
सेवा करिती मातापितीं । तेचि सेवा मज पावती ।
पतिसेवा स्त्रिया करिती । तेचि मज पावतसे ॥ २३९ ॥
एखादे भल्या ब्राम्हणासी । यति-योगेश्र्वर-तापसी ।
नमन करिती भक्तीसीं । तेंचि मज पावे जाणा ॥ २४० ॥
ऐसें ऐकोनि दीपक । नमिता झाला आणिका ।
विनवीतसे ऐक । सिद्ध म्हणे द्विजासी ॥ २४१ ॥
ऐक विष्णु हृषीकेशी । निश्र्चय असे माझे मानसीं ।
वेदशास्त्रादिमीमांसी । गुरु आम्हांसी देणार ॥ २४२ ॥
गुरुपासोनि सर्व ज्ञान । त्रयमूर्ति होती आम्हां अधीन ।
आमुचा देव गुरुचि जाण । अन्यथा नाहीं आपणासी ॥ २४३ ॥
सर्व देव सर्व तीर्थ । गुरुचि आम्हां असे सत्य ।
त्याचेनि आम्हां परमार्थ । केवीं दूर असे सांग ॥ २४४ ॥
समस्त योगी सिद्धजन । गुरुवांचूनि नाही ज्ञान ।
ज्ञान होतांचि ईश्र्वर आपण । केवीं दूर असे सांग मज ॥ २४५ ॥
जो वर द्याल तुम्ही मज । श्रीगुरु देतां काय चोज ।
याकारणें श्रीगुरुराज । भजतसें परियेसा ॥ २४६ ॥
संतोषोनि महाविष्णु । म्हणे धन्य धन्य माझा प्राणु ।
तूंचि शिष्य शिरोरत्न । भोळा भक्त तूंचि माझा ॥ २४७ ॥
कांहीं तरी माग आतां । वर देईन सर्वथा ।
विश्र्वनाथ आला होता । दुसरेन आलों आपण देखा ॥ २४८ ॥
आमचे मन संतोषी । वर माग जो तुझे मानसीं ।
आम्ही जाहलों तुज वशी । जें पाहिजे तें देऊं आतां ॥ २४९ ॥
दीपक म्हणे विष्णूसी । जरी वर आम्हां देसी ।
गुरुभक्ति होय अधिक मानसीं । तैसें ज्ञान आणिक द्यावें ॥ २५० ॥
गुरुस्वरुप आपण ओळखें । तैसे ज्ञान देईं सुखें ।
यापरतें न मागें आणिकें । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ २५१ ॥
दिधला वर शार्ङगपाणी । संतोषोनि बोले वाणी ।
ऐके दीपक शिष्यशिरोमणि । माझा प्राणसखा होसी ॥ २५२ ॥
तुवा ओळखिलें गुरुसी । देखिलें दृष्टीं परब्रह्मासी ।
आणीक जरी आम्हां पुससी । सांगेन ऐक एकचित्तें ॥ २५३ ॥
लौकिक सुबुद्धि असे जैशी । धर्माधर्मसुमनेसी ।
उत्कृष्टाहूनि उत्कृष्टेसीं । स्तुति करीं गा श्रीगुरुतें ॥ २५४ ॥
जे जे समयी श्रीगुरुसी । तूं भक्तीनें स्तुति करिसी ।
तेणें आम्ही होऊं । तेंचि आमुची स्तुति जाण ॥ २५५ ॥
वेद वाचिती साङगेसी । वेदान्त-भाष्य अहर्निशी ।
वाचिती जन भक्तीसीं । आम्हां पावे निर्धारीं ॥ २५६ ॥
बोलती वेद सिद्धांत । गुरुचि ब्रह्म ऐसें म्हणत ।
याचिकारणें गुरु भजतां । सर्व देव तुज वश्य ॥ २५७ ॥
‘ गुरु ‘ म्हणजे अक्षरें दोन । अमृताचा समुद्र जाण ।
तयामध्यें बुडतांचि क्षण । केवीं होय परियेसा ॥ २५८ ॥
जयाचे हृदयीं श्रीगुरुस्मरण । तोचि त्रैलोक्यपूज्य जाण ।
अमृतपान सदा सगुण । तोचि शिष्य अमर होय ॥ २५९ ॥
यदा मम शिवस्यापि ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य हि ।
अनुग्रहो भवेन्नृणां सेव्यते सद्गुरुस्तदा ॥ २६० ॥
आपण अथवा ईश्र्वरु । ब्रह्मा देत जो का वरु ।
फलप्राप्ति होय गुरु । गुरु त्रिमूर्ति याचिकारणें ॥ २६१ ॥
ऐसा वर दीपकासी । दिधला विष्णूनें परियेसीं ।
ब्रह्मा सांगतसे कलीसी । एकचित्तें परियेसा ॥ २६२ ॥
वर लाधोनियां दीपक । गेला गुरुचे सन्मुख ।
पुसतसे गुरु ऐक । तया शिष्या दीपकासी ॥ २६३ ॥
ऐक शिष्या कुळदीपका । काय दिधलें विनायकें ।
विस्तारोनि सांगे निकें । माझें मन स्थिर होय ॥ २६४ ॥
दीपक म्हणे गुरुसी । वर दिधला हृषीकेशीं ।
म्यां मागितलें ऐसी । गुरुभक्ति व्हावी म्हणोनि ॥ २६५ ॥
गुरुची सेवा तत्परेसीं । अंतःकरणीं दृढ शुद्ध ऐशी ।
वर दिधला संतोषीं । दृढभक्ति तुमचे चरणीं ॥ २६६ ॥
संतोषोनि तो गुरु । प्रसन्न झाला साक्षात्कारु ।
जीविते होय तूं स्थिरु । काशीपुरीं वास करीं ॥ २६७ ॥
तुझे वाक्यें सर्वसिद्धि । तुझे द्वारीं नवनिधि ।
विश्र्वनाथ तुझे स्वाधी । म्हणे गुरु संतोषें ॥ २६८ ॥
तुझे स्मरण जे करिती । त्यांचे कष्ट निवारण होती ।
श्रियायुक्त ते नांदती । तुझ्या स्मरणमात्रेसीं ॥ २६९ ॥
येणेपरी शिष्यासी । प्रसन्न झाला परियेसीं ।
दिव्यदेह तत्क्षणेसीं । झाला गुरु वेदधर्म ॥ २७० ॥
शिष्याचा पहावया वासु । कुष्ठी झाला होता क्लेशु ।
तो तापसी अतिविेशेषु । त्यासी कैंचें पाप राहे ॥ २७१ ॥

लोकानुग्रह करावयासी । गेला होता पुरी काशीं ।
काशीक्षेत्रमहिमा आहे ऐसी । पाप जाय सहस्त्रजन्मींचे ॥ २७२ ॥
तया काशीनगरांतु । धर्म अथवा अधर्म-रतु ।
वास करिती नर क्वचितु । पुनर्जन्म नाहीं जाणा ॥ २७३ ॥
सूत म्हणे ऋषीश्र्वरासी । येणेंपरी कलीसी ।
सांगे ब्रह्मा परियेसीं । शिष्यदीपकआख्यान ॥ २७४ ॥
सिद्ध म्हणे नामकरणी । दृढ मन असावें याचिगुणीं ।
तरीच तरेल भवार्णी । गुरुभक्ति असे ॥ २७५ ॥
यत्र यत्र दृढा भक्तिर्यदा यस्य महात्मनः ।
तत्र तत्र महादेवः प्रकाशमुपगच्छति ॥ २७६ ॥
दृढ भक्ति असे जयापाशीं । त्रिकरणसह मानसीं ।
तोचि लाधे ईश्र्वरासी । ईश्र्वर होय तया वश्य ॥ २७७ ॥
गंगाधराचा नंदनु । करीतसे श्रोतयां नमनु ।
न म्हणावें न्यून-पूर्ण । माझे बोबडे बोलांसी ॥ २७८ ॥
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने
सिद्धनामधारकसंवादे शिष्यदीपकाख्याने नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥
श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥