Shri Guru Charitra Adhyay 3 – श्री गुरुचरित्र अध्याय तीन

श्रीगुरुचरित्र अध्याय तिसरा

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
येणेंपरी सिद्ध मुनि । सांगता झाला विस्तारोनि ।
संतोषोनि नामकरणी । विनवीतसे मागुती ॥ १ ॥
जय जया सिद्ध मुनी । तूं तारक या भवार्णी ।
संदेह होता माझे मनीं । आजि तुवां कडे केलें ॥ २ ॥
तुझेनि सर्वस्व लाधलों । आनंदजळी बुडालों ।
परमार्थतत्व जोडलों । आजिचेनि ॥ ३ ॥
ऐसें श्रीगुरुमहिमान । तुम्हीं निरोपिलें ज्ञान ।
आनंदी झालें माझें मन । तुझेनि धर्मे स्वामिया ॥ ४ ॥
कवणे ठायीं तुमचा वासु । नित्य तुम्हां कोठें ग्रासु ।
होऊं आतां तुमचा दासु । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ ५ ॥
कृपानिधि सिद्ध मुनी । तया शिष्या आलिंगोनि ।
आशीर्वचन देऊनि । सांगे आपुला वृत्तांत ॥ ६ ॥
जे जे स्थानीं होते गुरु । तेथें असतो ममत्कारु ।
पुससी जरी आम्हां आहारु । गुरुस्मरण नित्य जाण ॥ ७ ॥
श्रीगुरुचरित्र महिमान । तेंचि आम्हां अमृतपान ।
सदा सेवितों याचि गुणें । म्हणोनि पुस्तक दाखविलें ॥ ८ ॥
भुक्ति-मुक्ति परमार्थ । जें जें वांछी मनीं आर्त ।
त्वरित होय साध्यंत । गुरुचरित्र ऐकतां ॥ ९ ॥
धनार्थ्यासी अक्षय धन । पुत्रपौत्रादि गोधनें ।
कथा ऐकतां होय जाणे । ज्ञानसिद्धि तात्काळी ॥ १० ॥
जे भक्तीनें सप्तक एक । पठती ऐकती मनुष्य लोक ।
काम्य होय तात्कालिक । निपुत्रिकां पुत्र होती ॥ ११ ॥
ग्रहरोगादिपीडन । नव्हती व्याधि कधीं जाण ।
जरी मनुष्या असे बंधन । त्वरित सुटे ऐकतां ॥ १२ ॥
ज्ञानवंत शतायुषी । ऐकतां होय भरंवसीं ।
ब्रह्महत्यादि पाप नाशी । एकचित्तें ऐकतां ॥ १३ ॥
इतुकें ऐकोनि ते अवसरीं । नामधारक नमस्कारी ।
स्वामी मातें तारीं तारीं । कृपानिधि सिद्ध मुनी ॥ १४ ॥
साक्षात्कारें गुरुमूर्ति । भेटलासी मज जगज्ज्योति ।
होती वासना मज चित्तीं । गुरुचरित्र ऐकावें ॥ १५ ॥
एखादा तृषेनें पीडित । जात असतां मार्गस्थ ।
त्यासी आणूनि देती अमृत । तयापरि भेटलासी ॥ १६ ॥
गुरुचें महिमान ऐकों कानीं । सांगिजे स्वामी विस्तारोनि ।
अंधकारोनि असतां रजनी । सूर्योदयापरी करी ॥ १७ ॥
इतुकिया अवसरीं । सिद्ध योगी अभय करी ।
धरुनियां सव्य करीं । घेऊनि गेला स्वस्थाना ॥ १८ ॥
अमरजासंगम भीमरथी । जैसा ठाव ज्ञानपंथी ।
कल्पवृक्ष अश्र्वत्थीं । बैसोनि सांगे ज्ञानोदय ॥ १९ ॥
ऐक शिष्या नामधारका । नेणसी सोय गुरुदास्यका ।
याचिकारणें उपबाधका । चिंता कष्ट तुज घडती ॥ २० ॥
ओळखावया गुरुमूर्तीसी । आपुला आचार परियेसीं ।
दृढ भक्ति धरोनि मानसीं । ओळखावा मग श्रीगुरु ॥ २१ ॥
ऐकोनि सिद्धाचें वचन । संतोषें नामधारक गहन ।
क्षणक्षणां करी नमन । करुणावचनेंकरुनियां ॥ २२ ॥
जी ! मी संसारसागरीं । बुडालों तापत्रयपुरी ।
भक्षिलें क्रोधादि जलचरीं । अज्ञानजाळें वेष्टिलों ॥ २३ ॥
ज्ञानतारवीं बैसवोनि । कृपेचा वायु पालाणोनि ।
देह तारक करुनि । तारावें मातें स्वामिया ॥ २४ ॥
ऐशी कृपा उपजवोनि । विनवीतसे नामकरणी ।
मस्तक सिद्धाचे चरणीं । न्यासिता झाला तयेवेळीं ॥ २५ ॥
तंव बोलिले सिद्ध मुनि । उठवीतसे आश्र्वासोनि ।
न धरीं चिंता मनीं । सांकडें फेडीन तुझें आतां ॥ २६ ॥
ज्यांसी नाहीं दृढ भक्ति । सदा दैन्यें कष्टती ।
श्रीगुरुवरी बोल ठेविती । अविद्यामाया वेष्टूनियां ॥ २७ ॥
संशय धरोनि मानसीं । श्रीगुरु काय देईल म्हणसी ।
त्यागुणें हा भोग भोगिसी । नाना चितें व्याकुळित ॥ २८ ॥
सांडोनि संशय धरीं निर्धार । गुरुमूर्ति देईल अपार ।
सहज गुरु कृपासागर । तुज नुपेक्षी सर्वथा ॥ २९ ॥
गुरुमूर्ति कृपासिंधु । प्रख्यात असे वेदांतबोधु ।
तुझे अंतःकरणीं वेधु । असे तयाचे चरणांवरी ॥ ३० ॥
तो दातार अखिल महीं । जैसा मेधाचा गुण पाही ।
पर्जन्य पडतो सर्वां ठायीं । कृपामूर्ति ऐसा असे ॥ ३१ ॥
त्यांतचि पाहीं पात्रानुसार । सांगेन साक्षी एक थोर ।
सखोल भूमीं उदक स्थिर । उन्नतीं उदक नाही जाण ॥ ३२ ॥
दृढ भक्ति जैसी सखोल भूमि । दांभिक जाणावी उन्नत तुम्ही ।
याचि कारणें मनोवाक्कर्मी । निश्र्चयावें श्रीगुरुसी ॥ ३३ ॥
म्हणोनि श्रीगुरुसी उपमा । ऐसी कवणासी आहे महिमा ।
प्रपंच होय परब्रह्मा । हस्त-मस्तक करुनियां ॥ ३४ ॥
कल्पतरुची द्यावी उपमा । कल्पिलें लाभे त्याचा महिमा ।
न कल्पितां पुरवी कामा । कामधेनु श्रीगुरुचि ॥ ३५ ॥
ऐसा श्रीगुरु परब्रह्ममूर्ति । ख्याति असे श्रुतिस्मृतीं ।
संदेह सांडूनि एकचेत्तीं । ध्याय पदाब्ज श्रीगुरुचें ॥ ३६ ॥
इतुकें परिसोनि नामधारक । नमन करुनि क्षणएक ।
संपट करुनि द्वयहस्तक । विनवीतसे सिद्धासी ॥ ३७ ॥
श्रीगुरु सिद्ध योगेश्रवरा । कामधेनु कृपासागरा ।
विनवीतसे अवधारा । सेवक तुमचा चरणरज ॥ ३८ ॥
स्वामींनीं निरोपिलें सकळ । झाले माझें मन निर्मळ ।
वेध लागला असे केवळ । चरित्र ऐकावें श्रीगुरुचें ॥ ३९ ॥
गुरु त्रैमूर्ति ऐकों कानीं । कां अवतरले मनुष्ययोनीं ।
सर्व सांगावे विस्तारोनि । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ ४० ॥
मग काय बोले योगींन्द्र । बा रे शिष्या पूर्णचंद्र ।
तूं माझा बोधसमुद्र । कैसे मन उत्साहविलें ॥ ४१ ॥
तूंतें महासुख लाधलें । गुरुदास्यत्व फळलें ।
परब्रह्म अनुभविलें । आजिचेनि तुज आतां ॥ ४२ ॥
हिंडत आलों सकळ क्षिति । नव्हेत कवणा ऐशी मति ।
गुरुचरित्र न पुसती । तूंतें देखिलें आजि आम्हीं ॥ ४३ ॥
ज्यासी इहपर असे चाड । त्यासी ही कथा असे गोड ।
त्रिकरणें करुनियां दृढ । एकचित्ते ऐकिजे ॥ ४४ ॥
तूं भक्त केवळ श्रीगुरुचा । म्हणोनि बुद्धि झाली उंचा ।
निश्र्चय मानीं माझी वाचा । लाधेल चारी पुरुषार्थ ॥ ४५ ॥
धनधान्यादि संपत्ति । पुत्रपौत्र धृतिस्मृति ।
इहसौख्य आयुष्यशति । अंतीं गति असे जाणा ॥ ४६ ॥
गुरुचरित्र कामधेनु । वेदशास्त्रसंमत जाण ।
अवतार जाहला त्रयमूर्ति आपण । धरोनि नरवेष कलियुगीं ॥ ४७ ॥
कार्याकारण अवतार । होऊनि येती हरिहर ।
उतरावया भूमीचा भार । भक्तजन तारावया ॥ ४८ ॥
ऐकोनि सिद्धाचें वचन । प्रश्र्न करी शिष्यराणा ।
त्रयमूर्ति अवतार किंकारणा । देह धरोनी मानुषी ॥ ४९ ॥

विस्तारोनि तें आम्हांसी । सांगा स्वामी कृपेसीं ।
म्हणोनि लागला चरणासी । करुणावचनेंकरुनियां ॥ ५० ॥
सिद्ध म्हणे नामधारका । त्रयमूर्तीचे तीन गुण ऐक ।
आदिवस्तु आपण एक । प्रपंच मूर्ति तीन जाण ॥ ५१ ॥
ब्रह्मयाचा रजोगुण । विष्णु असे सत्वगुण ।
तमोरुद्र उमारमण । मूर्ति एकचि अवधारा ॥ ५२ ॥
ब्रह्मा सृष्टि रचावयासी । पोषक विष्णु विश्र्वासी ।
रुद्रमूर्ति प्रळयासी । त्रयमूर्तिचे तीन गुण ॥ ५३ ॥
एका वेगळे एक नसती । कार्याकारण अवतार होती ।
भूमीचा भार फेडिती । प्रख्यात असे पुराणीं ॥ ५४ ॥
सांगेन साक्षी आतां तुज । ‘ अंबऋषि ‘ म्हणिजे दि्वज ।
द्वादशीव्रताचिये काज । विष्णूसी अवतार करविले ॥ ५५ ॥
अवतार व्हावया कारण । सांगेन तुज विस्तारुन ।
मन करोनि सावधान । एकचित्तें परियेसा ॥ ५६ ॥
दि्वज करी द्वादशीव्रत । पूजा करी अभ्यागत ।
निश्र्चयो करोनि दृढ व्रत । हरिचिंतन सर्वकाळी ॥ ५७ ॥
ऐसे त्याचे व्रतासी । भंग करावया आला ऋषी ।
अतिथि होऊनि द्वादशीसी । पातला मुनि दुर्वास ॥ ५८ ॥
तद्दिनीं साधन घडी एक । आला अतिथि कारणिक ।
अंबऋषीस पडला धाक । केवीं घडे म्हणोनि ॥ ५९ ॥
ऋषि आले देखोनि । अंबऋषीं अभिवंदोनि ।
अर्घ्य पाद्य देवोनि । पूजा केली उपचारें ॥ ६० ॥
विनवीतसे ऋषेश्र्वरासी । साधन असे घटी द्वादशी ।
शीघ्र यावें आरोगणासी । अनुष्ठान सारोनियां ॥ ६१ ॥
ऋषि जाऊनि नदीसी । अनुष्ठान करी विधीसी ।
विलंब लागतां तयासी । आली साधन एकघटी ॥ ६२ ॥
व्रतभंग होईल म्हणोन । पारणें केलें तीर्थ घेऊन ।
नानापरी पक्वान्न । केले तया ऋषेश्र्वरासी ॥ ६३ ॥
तंव आले दुर्वास देखा । पाहूनि अंबऋषीच्या मुखा ।
म्हणे केलेंसि कां । अतिथिविणें दुरात्मया ॥ ६४ ॥
शाप देतां ऋषेश्र्वर । दि्वज स्मरे शारंगधर ।
करावया भक्ताचा कैवार । ठाकून आला परियेसा ॥ ६५ ॥
भक्तवत्सल नारायण । शरणागताचें रक्षण ।
बिरुद बोलती पुराणें । धांवे जैशी वत्सालागीं धेनु ॥ ६६ ॥
शापिलें ऋषीनें दि्वजासी । जन्म होईल गा अखिल योनींसी ।
तंव पातला हृषीकेशी । येऊनि जवळी उभा ठेला ॥ ६७ ॥
मिथ्या नव्हे ऋषीचें वचन । अंबऋषि धरी विष्णूचे चरण ।
भक्तवत्सल बिरुद जाण । तया महाविष्णूचें ॥ ६८ ॥
विष्णु म्हणे दुर्वासासी । तुम्हीं शापिलें भक्तासी ।
राखीन माझ्या दासासी । शाप आपणासी द्यावा ॥ ६९ ॥
दुर्वास ज्ञानी ऋषेश्वर । केवळ ईश्र्वर-अवतार ।
फेडावया भूमीचा भार । कारण असे पुढें म्हणत ॥ ७० ॥
जाणोनि ज्ञानी-शिरोमणी । म्हणे तप करिती युगें क्षोणीं ।
भेटी न होय हरिचरणीं । भूमीवरी दुर्लभ ॥ ७१ ॥
शापसंबंधे अवतरोनि । येईल लक्ष्मी घेऊनि ।
तारावयालागोनि । भक्तजन समस्त ॥ ७२ ॥
परोपकारसंबंधेसीं । शाप द्यावा विष्णूसी ।
भूमीचा भार फेडावयासी । कारण असे म्हणोनियां ॥ ७३ ॥
ऐसें विचारुनि मानसीं । दुर्वास म्हणे विष्णूसी ।
अवतरोनि भूमीसी । नाना स्थानीं जन्मावें ॥ ७४ ॥
प्रसिद्ध होसी वेळ दहा । उपर अवतार पूर्णब्रह्मा ।
सहज तूं विश्र्वात्मा । स्थूळसूक्ष्मीं तूंचि वससी ॥ ७५ ॥
ऐसा कार्याकारण शाप । अंगीकारी जगाचा बाप ।
दुष्टांवरी असे कोप । सुष्टां प्रतिपाळावया ॥ ७६ ॥
ऐसे दहा अवतार झाले । कथा असेल तुवां ऐकिली ।
महाभागवतीं विस्तारिली । अनंतरुपी नारायण ॥ ७७ ॥
कार्याकारण अवतार होती । क्वचित्प्रकट क्वचित् गुप्ती ।
ते ब्रह्मज्ञान जाणती । मूढलोक काय जाणे ॥ ७८ ॥
आणीक एक सांगेन तुज । विनोद झाला असे सहज ।
अनसूया अत्रीची भाज । पतिव्रताशिरोमणी ॥ ७९ ॥
तिचे घरीं जन्म जाहलें । त्रयमूर्ति अवतरले ।
कपटवेष धरोनि आले । पुत्र जाहले तियेचे ॥ ८० ॥
नामधारक पुसे सिद्धासी । विनोदकथा निरोपिलीसी ।
देव येती कपटवेषीं । पुत्र जाहले कवणेपरी ॥ ८१ ॥
अत्रिऋषि पूर्वी कवण । कवणापासूनि उत्पन्न ।
मूळपुरुष तो कवण । विस्तारोनि सांग मज ॥ ८२ ॥
म्हणे सरस्वती-गंगाधर । पुढील कथेचा विस्तार ।
ऐकतां होय मनोहर । सकलाभीष्टें साधती ॥ ८३ ॥
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ
श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे
अंबरीषव्रतनिरुपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥
॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥